ҚМЖ «Ауаның ластануы» — Қазақ тілі, 7-сынып

Барлық оқушылар мәтіннің мазмұнын түсініп, «ауаның ластануы» тақырыбына қатысты проблемалық сұрақтар құрастыра алады.
Көпшілік оқушылар құрастырған сұрақтарын интонация, кідіріс және логикалық екпін арқылы мәнерлеп оқып, мағынасын жеткізе алады.
Кейбір оқушылар жеке және жұптық жұмыста күрделі проблемалық сұрақтарға жауап бере отырып, шылаулардың емлесін орынды қолдана алады.

| | **Интеграцияға арналған құндылық** | Еңбекқорлық пен кәсібилік | **Сабақ барысы** Сабақтың қызығушылық кезеңінде мұғалім оқушыларға қатесі бар шағын мәтінді ұсынады. Оқушылар «Жұпта талқыла» әдісі арқылы қатені тауып, талқылайды. Жаңа білім кезеңінде оқушылар жеке, жұптық және шағын топтарда жұмыс жасайды. Деңгейлік тапсырмалар (базалық, негізгі, жетілдірілген) әр оқушының қабілетіне қарай тапсырма таңдауына мүмкіндік береді. Сабақ барысында «Еңбекқорлық пен кәсібилік» құндылығы арнайы практикалық тапсырма арқылы кіріктіріледі. Әрбір тапсырмадан кейін өзара бағалау жүргізіледі. Сабақ соңында оқушылар синквейн құрастырып, рефлексия жасайды. | **Сабақ кезеңі / Уақыты** | **Мұғалім әрекеті (толық репликалар мен нұсқаулар)** | **Оқушы әрекеті** | **Бағалау (критерий • дескриптор • балл)** | **Ресурстар** | | :--- | :--- | :--- | :--- | :--- | | **Сабақтың басы (5 мин)** Қызығушылық ояту (сторителлинг – қателікті табу) | Мұғалім сәлемдесіп, оқушыларды түгендейді. Сыныпқа: «Балалар, бүгін біз ауаның ластануы туралы сөйлесеміз. Мен сендерге бір қызық оқиға айтып берейін. Бір күні ауылдағы атам маған былай деді...» деп, әдейі қате жіберілген мәтінді оқиды. «Менің атам: «Ауа – тіршілік үшін маңызды, сондықтан оны қорғау керек» емес, «Ауа – тіршілік үшін маңыздығы жоқ нәрсе» деп айтты. Осы сөйлемде бір қате бар. Қатені кім табады?» деп сұрайды. Мұғалім оқушылардың жауаптарын тыңдап, дұрыс жауапты мадақтайды. «Жарайсыңдар! Бүгні сабақта біз ауаның ластануының себептерін зерттеп, проблемалық сұрақтар құрастырамыз. Сонымен қатар шылаулардың емлесін де еске түсіреміз», – дейді. | Оқушылар мұғалімнің сөзін мұқият тыңдайды. «Ауа – тіршілік үшін маңызды» деген дұрыс, ал «маңыздығы жоқ» деген қате. Бұл – жалған ақпарат» деп жауап береді. Өз ойларын ортаға салады. | Дескриптор: 1) Мәтіндегі әдейі жіберілген қатені табады. 2) Өз жауабын дәлелдей алады. Балл жоқ (тек қалыптастырушы бағалау). | Презентация, интербелсенді тақта. | | **Сабақтың ортасы (5 мин)** Жаңа білімді меңгерту – мәтінмен жұмыс | Мұғалім: «Енді әрқайсың «Ауаның ластануы» деген мәтінді жеке оқып шығасыңдар. Мәтінде ауаны ластайтын заттар мен оның салдары туралы айтылады. Оқып болған соң, әрқайсың бір проблемалық сұрақ дайындаңдар. Сұрақтарың «неге?», «не үшін?», «салдары неде?» деген сөздерден басталсын» дейді. Мәтін таратылады. | Оқушылар мәтінді жеке оқиды. Әрқайсысы проблемалық сұрақ құрастырады. | Дескриптор: 1) Мәтіндегі негізгі ақпаратты анықтайды. 2) Мәтін бойынша проблемалық сұрақ құрастырады. Балл жоқ. | Таратпа материалдар. | | **Сабақтың ортасы (10 мин)** Жұптық жұмыс | Мұғалім: «Енді жұптасыңдар. Бір-біріңе құрастырған сұрақтарыңды қойыңдар. Сұрақ қою кезінде интонацияға, кідіріске және логикалық екпінге мұқият болыңдар. Сұрақты қандай интонациямен айтасыңдар? Қай сөзге логикалық екпін түседі? Жауап беріп жатқан оқушыны мұқият тыңдаңдар. Егер жауап дұрыс болмаса, түзетіп отырыңдар» дейді. Бірнеше жұпқа диалогін тыңдап, кері байланыс береді. | Оқушылар жұптасып, бір-біріне сұрақ қойып, жауап береді. Сұрақты мәнерлеп оқуға тырысады. Жұбын тыңдап, кері байланыс береді. | Критерий: Мәтін бойынша проблемалық сұрақ құрастырады және оны мәнерлеп жеткізеді. 1-дескриптор: Проблемалық сұрақ құрастырады. 2-дескриптор: Сұрақты интонация, кідіріс, логикалық екпінмен оқиды. 3-дескриптор: Жұбының сұрағына дұрыс жауап береді. Балл: 1+1+1=3 балл. | Тақтадағы жазулар. | | **Сабақтың ортасы (5 мин)** Жаңа білімді меңгерту – шылаулар | Мұғалім: «Балалар, мәтінде қандай шылаулар кездесті? Еске түсірейік: шылаулардың емлесі қандай ережеге бағынады? Мәтіннен шылауларды тауып, дұрыс жазылуын айтыңдар» дейді. Мұғалім шылаулардың емлесін қайталайды: «және, мен, бен, пен, да, де, та, те, ма, ме, ба, бе, па, пе» шылаулары сөздерден бөлек жазылады. | Оқушылар мәтіннен шылауларды табады: «және», «да», «мен», «бен», «үшін» т.б. Олардың емлесін түсіндіреді. | Дескриптор: 1) Мәтіннен шылауларды табады. 2) Олардың бөлек жазылу ережесін түсіндіреді. Балл жоқ. | Оқулық, презентация. | | **Сабақтың ортасы (5 мин)** Деңгейлік тапсырма (өзіндік жұмыс) | Мұғалім: «Енді әрқайсың өз деңгейіңді таңдап, тапсырма орындайсыңдар. Тапсырмалар тақтада жазылған. Базалық деңгей: мәтінге жоспар құру. Негізгі деңгей: «Ауаны қалай тазартуға болады?» деген сұраққа шылауларды қолдана отырып, 5 сөйлеммен жауап беру. Жетілдірілген деңгей: «Ауаның ластануы – қазіргі заманның ең үлкен мәселесі» деген тақырыпта эссе жазу (5-6 сөйлем) және шылауларды табу. Уақыт 5 минут» дейді. | Оқушылар өздеріне қолжетімді деңгейдегі тапсырманы таңдап орындайды. Жұмыс дәптерлеріне жазады. Бірнеше оқушы жауабын оқиды, қалғандары тыңдап, тексереді. | **Критерий**: Тиісті деңгейдегі тапсырманы орындайды. **Базалық деңгей (2 балл)**: 1-дескриптор: Мәтінді бөліктерге бөледі. 2-дескриптор: Әр бөлікке тақырып қояды. **Негізгі деңгей (2 балл)**: 1-дескриптор: Сұраққа жауап бере отырып, 5 сөйлем жазады. 2-дескриптор: Кемінде 2 шылауды орынды қолданады. **Жетілдірілген деңгей (3 балл)**: 1-дескриптор: Эссе жазады, ойын жүйелі жеткізеді. 2-дескриптор: 3 шылауды орынды қолданады. 3-дескриптор: Өз көзқарасын білдіреді. | Дәптер, қалам. | | **Сабақтың ортасы (2 мин)** Құндылыққа негізделген тапсырма (практикалық жұмыс) | Мұғалім: «Қараңдаршы, біздің қоршаған ортамызға ауаның ластануы үлкен зиян келтіреді. Енді сендер «Таза ауа – таза болашақ» деген жобаның бөлігі ретінде мектеп ауласын абаттандыру жоспарын құрастырасыңдар. Әрқайсың бір-бірден нақты іс-әрекет ұсыныңдар. Бұл істе еңбекқорлықпен жұмыс істеу маңызды. Ұсыныстарыңды ретімен жазып, соңына дейін жеткізіңдер. Мысалы: «Мен мектеп ауласына көшет отырғызуды бастаймын және оны күтуді аяғына дейін жеткіземін». «Осы жоспарды орындау үшін не істейсіңдер?» | Оқушылар жеке ойланып, өз ұсыныстарын айтады. Бір-екі оқушы өз жоспарын толық айтып береді: «Мен мектеп ауласына ағаш отырғызамын, өйткені ол ауаны тазартады», «Біз сынып болып апта сайын ауланы тазалаймыз» т.б. | Критерий: Құндылыққа негізделген жоспар құрады. 1-дескриптор: Мәселені шешу үшін нақты іс-әрекет ұсынады. 2-дескриптор: Істі аяқтауға бағытталған ұсыныс жасайды. 3-дескриптор: Ұсынысын шылауларды қолдана отырып жеткізеді. Балл: 1+1+1=3 балл. | Таратпа парақтар. | | **Сабақтың соңы (5 мин)** Бекіту (практикалық жұмыс) | Мұғалім: «Бүгінгі сабақта алған білімдеріңді бекіту үшін тағы бір тапсырма орындаймыз. «Ауаның ластануы» тақырыбына синквейн құрастырыңдар. Синквейннің ережесін еске түсірейік: 1-жол – бір зат есім; 2-жол – екі сын есім; 3-жол – үш етістік; 4-жол – төрт сөзден тұратын сөйлем; 5-жол – бір сөзбен айтылған қорытынды. Мысалы: Ауа. Таза, ластанған. Ластанады, тозады, зардап шегеді. Біздің болашағымыз - таза ауа. Тіршілік!» дейді. | Оқушылар синквейн құрастырады. Жазбаша орындайды. Бірнеше оқушы өз синквейнін мәнерлеп оқиды. | Критерий: Синквейн құрастырады. 1-дескриптор: Синквейннің тақырыбын анықтайды. 2-дескриптор: Ережеге сай синквейн құрастырады. 3-дескриптор: Идеясын мәнерлеп жеткізеді. Балл: 1+1+1=3 балл. | Дәптер. | | **Үй тапсырмасы** | Мұғалім: «Үйге тапсырма: 1) «Ауаны ластаудан қорғаудың 3 өмірлік мысалын» жазып келіңдер әрі оны шылауларды қолданып сөйлемдермен толықтырыңдар. Бұл – «Дайын тапсырмалар» блогындағы 4-тапсырма. 2) Қалауларың бойынша «Егер мен эколог болсам...» деген тақырыпта шағын эссе жазып келуге болады (қосымша)» дейді. | Оқушылар үй тапсырмасын күнделіктеріне жазып алады. | Үй тапсырмасы бағаланбайды. | Күнделік. | | **Рефлексия (3 мин)** Лайк/дизлайк/сұрақ | Мұғалім: «Бүгінгі сабақ сендерге ұнады ма? Әрқайсың стикерге лайк, дизлайк немесе сұрақ белгісін салып, өз таңдауларыңды түсіндіріңдер. Сонымен қатар, бір сұрақ жазыңдар: бүгін не білдіңдер немесе нені толығырақ білгілерің келеді?» дейді. | Оқушылар стикерге таңбаларды салып, тақтадағы плакатқа жабыстырады. Өз таңдауларын ауызша түсіндіреді, сұрақтарын қояды. | Дескриптор: 1) Өз көзқарасын білдіреді. 2) Кері байланыс береді. Балл жоқ. | Стикерлер, плакат. | **Сабақ бойынша бағалау критерийлері (10 балл)** | **Бағалау критерийі** | **Дескрипторлар (тармақтар)** | **Балл** | | :--- | :--- | :--- | | Мәтін бойынша проблемалық сұрақ құрастырып, мәнерлеп жеткізеді (жұптық жұмыс) | дескриптор: Проблемалық сұрақ құрастырады; дескриптор: Сұрақты интонация, кідіріс, логикалық екпінмен оқиды; дескриптор: Жұбының сұрағына дұрыс жауап береді. | 1+1+1=3 балл | | Деңгейлік тапсырманы орындайды (өзіндік жұмыс) | Базалық деңгей: 1) Мәтінді бөліктерге бөледі; 2) Әр бөлікке тақырып қояды. Негізгі деңгей: 1) Сұраққа жауап бере отырып, 5 сөйлем жазады; 2) Кемінде 2 шылауды орынды қолданады. Жетілдірілген деңгей: 1) Эссе жазады, ойын жүйелі жеткізеді; 2) 3 шылауды орынды қолданады; 3) Өз көзқарасын білдіреді. | 2 немесе 2 немесе 3 балл | | Құндылыққа негізделген жоспар құрады (практикалық жұмыс) | дескриптор: Мәселені шешу үшін нақты іс-әрекет ұсынады; дескриптор: Істі аяқтауға бағытталған ұсыныс жасайды; дескриптор: Ұсынысын шылауларды қолдана отырып жеткізеді. | 1+1+1=3 балл | | Синквейн құрастырып, мәнерлеп оқиды (бекіту) | дескриптор: Синквейннің тақырыбын анықтайды; дескриптор: Ережеге сай синквейн құрастырады; дескриптор: Идеясын мәнерлеп жеткізеді. | 1+1+1=3 балл | | **Барлығы** | **10 балл** | **Дайын тапсырмалар** **1-тапсырма. Сәйкестендіру тесті.** Ауаны ластайтын көздер мен олардың сипаттамаларын сәйкестендіріңдер. А) Зауыттар мен фабрикалар 1) Күкірт қышқылын қышқыл жаңбыр ретінде төгеді, өсімдіктерге зиян келтіреді. Б) Көліктер 2) Түтін шығарады, ауаға зиянды улы газдарды таратады. В) Химиялық өндірістер 3) Отын жағады, түтін мен күйе бөледі, ауаны ластайды. Жауабы: А – 3, Б – 2, В – 1. **2-тапсырма. «Кім жылдам?» сөзжұмбақ.** Ауаның ластануына байланысты сөзжұмбақ шешіңдер. 1. Адам өміріне қажетті, дем алатын газ. (Оттегі) 2. Зауыттар шығаратын зиянды газдардың атауы. (Қалдық) 3. Жерді қоршап тұратын қабат. (Атмосфера) 4. Ауаны тазартатын жасыл көк. (Өсімдік) **3-тапсырма. Топтық жұмыс.** «Ауаның ластануын қалай болдырмауға болады?» деген тақырыпта 3 топ өз жобасын қорғайды. - 1-топ: Қоғамдық көлікті қолданудың маңызы туралы постер құрастырады. - 2-топ: Жаңа технологияларды енгізудің тиімділігі туралы айтады. - 3-топ: Халықтың экологиялық сауаттылығын арттыру жолдарын ұсынады. Әр топ спикер сайлап, постерін қорғайды. **4-тапсырма. Үйге арналған практикалық жұмыс.** «Ауаны ластаудан қорғаудың 3 өмірлік мысалын» жазып келіңдер әрі оны шылауларды қолданып сөйлемдермен толықтырыңдар. Мысалы: 1. Ауаны тазарту үшін көп ағаш отырғызу керек әрі оларды күтіп-баптау қажет. 2. Қоғамдық көліктерді жиі қолдану арқылы бензиннің жағылуын азайтуға болады. 3. Зауыттарға сүзгіш қондырғылар орнату міндетті. **Сапа бақылау чек-листі:** - (1) Сабақтың басы, жаңа білім, рефлексия: тек дескриптор, балл жоқ. - (2) Әр бағаланатын тапсырмада балл бар. - (3) Бағаланатын баллдардың қосындысы = 10. - (4) Тек бағаланатын тапсырмаларға арналған «Сабақ бойынша бағалау критерийлері (10 балл)» кестесі бар. **Сабақта қолданылатын ИИ-құралдар:** Сабақтың әр кезеңінде ИИ-құралдарды қолдану оқу мақсаттарына жетуге көмектеседі. ChatGPT қосымша мәтіндер мен проблемалық сұрақтар үлгілерін жасауға қолданылады. Midjourney визуализациялық материалдар (ауаның ластануы тақырыбындағы суреттер) жасауға көмектеседі. Тілдік модельдер оқушылардың мәтіндерін тексеруге және шылаулардың дұрыс жазылуын бақылауға арналған. Алайда бұл құралдар мұғалімнің дайындық кезеңіндегі көмекші құрал ретінде қарастырылады. Сабақ барысында ИИ туралы айтылмайды, тек қажет болған жағдайда тапсырмаларды жеңілдетуге (саралау) қолданылады.

Материал иесіздендіріліп жарияланды: автордың аты-жөні мен мектептің атауы алынып тасталған.

ҚМЖ «Ауаның ластануы» — Қазақ тілі, 7‑сынып

Тағы ҚМЖ: Қазақ тілі, 7-сынып

Өз тақырыбыңызға жоспар керек пе?