Қысқаша
- «Зерде» — 2–8 сынып оқушыларына арналған зерттеу жобалары мен шығармашылық жұмыстарының республикалық конкурсы. Ол «Дарын» РҒПО 2026 жылғы 9 қыркүйекте бекіткен Ережелер бойынша өтеді.
- Санаттар екеу: «Бастауыш буын» (2–4 сынып) және «Орта буын» (5–8 сынып). Кезеңдер төртеу — мектептік кезеңнен республикалыққа дейін.
- Жұмыста авторлық сұрақ, оқушының өз деректері немесе өнімі және негізделген қорытынды болуы керек. Аннотация — 150 не 200 сөзге дейін, негізгі мәтін — 15 не 30 бетке дейін.
- Қазылар алқасы 100 балдық жүйе бойынша бағалайды. Ең көп балл деректерге, талдау мен нәтижелерге беріледі.
- Жұмысты оқушы өзі орындайды. Жасанды интеллект (ЖИ) — тек көмекші құрал, ал оның пайдаланылғаны декларацияда көрсетіледі.
«Зерде» деген не
Конкурстың тәртібін «Дарын» республикалық ғылыми-практикалық орталығы директорының 2026 жылғы 9 қыркүйектегі № 153 бұйрығымен бекітілген Ережелер (қазақша, орысша) белгілейді. Жоба зерттеу, инженерлік, цифрлық, әлеуметтік-гуманитарлық немесе шығармашылық-зерттеу сипатында болуы мүмкін (4.2-тармақ).
Кезеңдер (2.1-тармақ): мектептік, аудандық (қалалық), облыстық және республикалық — оны «Дарын» РҒПО өткізеді. Республикалық кезеңге әрбір жіберуші ұйымнан әр секция бойынша әр санаттан облыстық кезеңде бірінші орын алған бір жұмыс жіберіледі (2.11-тармақ).
Мерзімдер Ережелерде жоқ: республикалық кезеңге құжат тапсыру мерзімін «Дарын» РҒПО-ның жыл сайынғы ақпараттық хаты белгілейді (2.10-тармақ). 2026 жылғы 3 қазандағы жағдай бойынша конкурс бетінде күндер әлі жарияланбаған.
Не өзгерді: 2025–2026 оқу жылында 2–7 сынып оқушылары қатысты, кезең үшеу болды. Енді 8-сынып пен мектептік кезең қосылды.
«Зерде» НОУ-дан несімен ерекшеленеді
Республикалық олимпиадалар мен конкурстар тізбесінде (ҚР БҒМ № 514 бұйрығы) «Зерде»-нің қасында ғылыми жобалардың екінші конкурсы тұр — жалпы білім беретін пәндер бойынша, 8–11 (12) сынып оқушыларына арналған. Оны өткізу тәртібі — ҚР БҒМ № 99 бұйрығына 3-қосымша: бірінші кезеңге жұмыстарды оқушылардың ғылыми қоғамы (НОУ) немесе ғылыми жетекші ұсынады.
| «Зерде» | Ғылыми жобалар конкурсы | |
|---|---|---|
| Сыныптар | 2–8 | 8–11 (12) |
| Аннотация | 150 не 200 сөзге дейін | 250 сөзге дейін, жұмыс тілінде және ағылшынша |
| Бейіндік пән бойынша тест | Жоқ | Екінші кезеңде |
| Баяндама | 5–7 минут және сұрақтарға 3 минут | 10–15 минут |
Жұмысқа қойылатын талаптар
4.2–4.3-тармақтар бойынша жобада мәселе, мақсат, міндеттер, қажет болса болжам, әдістер мен жұмыс жоспары болуы тиіс. Кемінде бір әдіс қолданылады: бақылау, өлшеу, салыстыру, сауалнама, эксперимент, модельдеу немесе шығармашылық талдау. Деректер кесте, диаграмма немесе сурет түрінде беріледі. Соңында — қорытынды, практикалық маңызы, шектеулер, одан әрі зерттеу бағыты және «мен не үйрендім, нені жетілдіремін?» рефлексиясы. Кемінде үш сенімді дереккөз қажет, зерттеу күнделігі міндетті.
Құрылымы (4.6-тармақ): титул парағы, мазмұны, аннотация, кіріспе, зерттеу немесе жобалау бөлімі, нәтижелер мен талқылау, қорытынды және рефлексия, пайдаланылған дереккөздер, қосымшалар.
| 2–4 сынып | 5–8 сынып | |
|---|---|---|
| Аннотация (4.7-тармақ) | 150 сөзге дейін | 200 сөзге дейін |
| Негізгі мәтін (4.6-тармақ) | 15 бетке дейін | 30 бетке дейін |
Бұл — ұсынылатын көлем; титул парағы, мазмұны, дереккөздер мен қосымшалар оған кірмейді.
Ресімдеу (4.5-тармақ): А4, Times New Roman 14, кестелерде — кемінде 10 кегль; жоларалық интервал 1,5, абзацтық шегініс 1,25 см; жиектер: сол жағы 3 см, қалғандары 2 см-ден. Бет нөмірі төменде ортасында қойылады, титул парағында нөмір болмайды. Суреттер, кестелер мен диаграммалар нөмірленіп, атауы мен дереккөзі көрсетіледі.
Тілі — қазақ немесе орыс (4.4-тармақ). Қазылар алқасына берілетін данада аты-жөн, мектеп, өңір көрсетілмейді — тек тіркеу коды (4.8-тармақ).
Жұмыс қалай бағаланады
Критерийлер — 2-қосымшада:
| № | Критерий | Балл |
|---|---|---|
| 1 | Зерттеудің мәселесі, сұрағы және өзектілігі | 10 |
| 2 | Жұмыстың мақсаты, міндеттері, болжамы және логикасы | 10 |
| 3 | Зерттеу әдістері, жұмыс жоспары, қауіпсіздік және этика | 15 |
| 4 | Зерттеудің деректері, талдауы және нәтижелері | 20 |
| 5 | Зерттеуді құжаттандыру, дереккөздер, академиялық адалдық және ЖИ пайдаланудың ашықтығы | 15 |
| 6 | Қорытындылар, практикалық маңызы, шектеулер және рефлексия | 10 |
| 7 | Презентация және ғылыми коммуникация | 10 |
| 8 | Сұрақтарға жауаптар, жұмысты түсіну және жеке авторлық үлес | 10 |
Күрделі жабдық немесе қымбат материалдар өздігінен артықшылық бермейді (5.3-тармақ). Ұсынылатын шекті мәндер (5.8-тармақ): I дәрежелі диплом — 90 балдан, II дәрежелі — 80 балдан, III дәрежелі — 70 балдан. Жеңімпаздар мен жүлдегерлер Оқу-ағарту министрлігінің дипломдарымен марапатталады (5.9-тармақ).
Секциялар бойынша тақырып мысалдары
Тақырып таңдау бойынша кеңес: оны сұрақтан бастаңыз («неге», «қанша», «егер... болса, не болады») және оқушы өзі өлшей не көре алатындай етіп тарылтыңыз. Төмендегі тақырыптар — ресми ұсынылған тізім емес, ой салуға арналған мысалдар: Ережелер тақырып бекітпейді. Секциялар — 1-қосымшадан: алтауы жаратылыстану-математикалық бағытта, алтауы қоғамдық-гуманитарлық бағытта.
| Секция | Тақырып мысалы | Сынып |
|---|---|---|
| Математика және қолданбалы математика | Үлкен қаптама тиімді ме: 100 грамның бағасы | 5–8 |
| Физика, ғарыш және Жер туралы ғылымдар | Қанаттың пішіні қағаз ұшақтың ұшуына қалай әсер етеді | 2–4 |
| Туризм, спорт және өмір қауіпсіздігі | Мектепке баратын жолдағы қай өткелдер қауіпті | 5–8 |
| Химия және биология | Жарық үрмебұршақтың өсуіне қалай әсер етеді | 2–4 |
| Информатика, жасанды интеллект, робототехника және STEM-инженерия | Мектеп жылыжайына арналған топырақ ылғалдылығының датчигі | 5–8 |
| Экология, адам денсаулығы және психология | Мектеп жанындағы жемсалғышқа қандай құстар келеді | 2–4 |
| Қазақ тілі және әдебиеті | Қазақ мақал-мәтелдеріндегі жылқы бейнесі | 5–8 |
| Орыс тілі және әдебиеті | Орыс балалар өлеңдеріндегі еліктеуіш сөздер | 2–4 |
| Шет тілдері және мәдениетаралық коммуникация | Қаламыздың маңдайшаларындағы ағылшын сөздері | 5–8 |
| Тарих, өлкетану, құқықтық және азаматтық сауаттылық | Менің көшем кімнің құрметіне аталған | 2–4 |
| Этномәдениеттану және мәдени мұра | Қазақ ою-өрнегі нені білдіреді | 2–4 |
| Технология, өнер, дизайн және креативті индустриялар | Ескі джинсыдан сөмке: қай тігіс берік | 5–8 |
Жобаны дайындау: 8 қадам
- Сұрақ пен секция. Мысалы, «Жарық үрмебұршақтың өсуіне қалай әсер етеді?» — «Химия және биология», 2–4 сынып.
- Жоспар мен күнделік. Мақсат, міндеттер, болжам («жарықтағы өскіндер көлеңкедегілерден мықты болады»), әдістер, мерзімдер. Зерттеу күнделігі (6-қосымша) алғашқы күннен бастап, сәтсіз тәжірибелерімен қоса жүргізіледі.
- Дереккөздер — кемінде үш сенімді дереккөз.
- Деректер — өз әдісімен: мысалы, өскіндердің екі тобы және күн сайын сызғышпен өлшеу. Сауалнама ата-ананың жазбаша келісімімен жүргізіледі, деректер иесіздендіріледі (4.11-тармақ).
- Талдау: кесте не диаграмма, болжаммен салыстыру, қорытынды және шектеулер.
- Мәтін — Ережелердегі құрылым мен ресімдеу бойынша.
- Құжаттар жинағы (2.10-тармақ): ғылыми жетекшінің пікірі, мәтіндік сәйкестікті тексеру туралы анықтама (3-қосымша), ЖИ пайдалану туралы декларация (4), этика және қауіпсіздік жөніндегі бақылау парағы (5), зерттеу күнделігі (6), командалық жобаға — авторлық үлес парағы (7). Бірегейліктің ең төменгі пайызы Ережелерде белгіленбеген.
- Қорғау. Республикалық кезең көрме-жәрмеңке форматында өтеді: 120 × 80 см жиналмалы үстел үсті стендінің алдында сөйлеуге 5–7 минут, сұрақтарға 3 минут беріледі (2.13-тармақ, 9-қосымша).
ЖИ, этика және жетекшінің рөлі
Жұмысты оқушы орындайды: ересектердің немесе ЖИ-дің көмегі оның өзіндік еңбегін алмастырмауы тиіс (3.3-тармақ). Ғылыми жетекші зерттеу әдіснамасы, академиялық адалдық, деректердің дұрыстығы және қауіпсіздік бойынша кеңес береді. Бірақ ол зерттеу сұрағын тұжырымдамайды, негізгі деректерді жинамайды, талдау мен қорытынды жасамайды және қорғау мәтінін дайындамайды (3.5-тармақ).
ЖИ-ді көмекші құрал ретінде пайдалануға болады: өз идеясын нақтылау, кілт сөздерді таңдау, өз мәтінін редакциялау не аудару, өзі жинаған деректер бойынша график салу (4.9-тармақ). ЖИ көмегімен жұмыстың мәтінін не оның бөлімдерін, деректер мен қорытындыларды жасауға, дереккөздерді ойдан шығаруға, ашық ЖИ жүйелеріне дербес деректерді енгізуге және ЖИ пайдаланғанын жасыруға болмайды (4.10-тармақ). Ережелердің қағидаты: «Шешімді адам қабылдайды – жасанды интеллект тек көмектеседі». Медициналық диагностикаға және жануарларға зиян келтіретін тәжірибелерге де тыйым салынған (4.11–4.12-тармақтар).
Telly (бұрынғы iTeacher) платформасында «Зерде» конструкторы бар: сынып, секция, тақырып, сұрақ пен болжам бойынша ол 2026 жылғы Ережелердің құрылымына сай жұмыс үлгісін және қосымшалардың дайындамаларын құрастырады — зерттеу күнделігі, ЖИ декларациясы, қорғау сценарийі бар стенд макеті, этика бақылау парағы бар титул парағы. Аты-жөн нейрожеліге жіберілмейді. Конструктор мәтіні — конкурстық жұмыс емес, үлгі; күнделіктегі мысал жазбалар мен декларациядағы жауаптарды нақты мәліметтермен ауыстыру керек. Бағасы — бір жұмысқа 10 000 ₸, оған бір тәулік ішінде дәл сол параметрлермен бір рет тегін қайта жасау кіреді.
Жұмыс үлгісін және қосымшалардың дайындамаларын Telly құрастырады
Сынып, секция, тақырып, сұрақ пен болжам — және конструктор 2026 жылғы Ережелердің құрылымы бойынша жұмыс үлгісін, күнделікті, ЖИ декларациясын, стенд макетін және этика парағы бар титул парағын қайтарады. Бір жұмысқа 10 000 ₸, жазылымсыз.
Типтік қателер
- Өз деректері жоқ реферат — ең салмақты критерийдің балы жоғалады.
- Күнделік жұмыс біткен соң толтырылған, сәтсіздіктер мен қиындықтар жоқ.
- Мәтінді ересек адам не ЖИ жазған. Қорғауда автор өзі не істегенін түсіндіреді (8-критерий).
- Аты-жөн не мектеп атауы қазылар алқасына берілетін данада және стендте тұр (4.8, 4.17-тармақтар).
- Баяндама 7 минуттан асады: уақыт 7-критерийде бағаланады.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Зерде» конкурсына нешінші сыныптан қатысуға болады? 2-сыныптан 8-сыныпқа дейін. 2–4 және 5–8 сыныптардың рейтингі әр секция бойынша бөлек жасалады (5.6-тармақ).
Жобаны екі оқушы бірге жасай ала ма? Иә, команда бір санаттағы екі оқушыдан тұрады. Олар әртүрлі сыныпта оқыса, жұмыс үлкен сыныптың талаптары бойынша бағаланады. Қорғауда әрқайсысы өз үлесін түсіндіреді, ал 7 және 8-критерийлер бойынша әр автор бөлек бағаланады (2.14, 5.4-тармақтар).
Жұмысты ағылшын тілінде жазуға бола ма? Жоқ, жұмыс қазақ немесе орыс тілінде ұсынылады. Шет тілі секциясында ғана зерттеу материалы мен қорғаудың тиісті бөлігі үйреніп жатқан тілде болады (4.4-тармақ).