Қысқаша
- БЖБ — бөлім (ортақ тақырып) бойынша жиынтық бағалау, ТЖБ — тоқсан бойынша жиынтық бағалау. Оларды өткізу тәртібін ҚР Білім және ғылым министрінің 2008 жылғы 18 наурыздағы № 125 бұйрығымен бекітілген Үлгілік қағидалар белгілейді.
- 2026–2027 оқу жылынан бастап БЖБ мен ТЖБ тек 5–11 (12) сыныптарда өткізіледі. 2–4 сыныптарда олардың орнына аралық және қорытынды бағалау жүргізіледі, 1-сыныпта оқу жетістіктері бағаланбайды.
- БЖБ тоқсанына үш реттен аспайды, ең жоғары балы — 7-ден 20-ға дейін. Тапсырмаларды мұғалім өзі құрастырады.
- Тоқсандық баға формативтік бағалау, БЖБ және ТЖБ нәтижелерінің 25 %, 25 % және 50 % арақатынасы негізінде қойылады. Балдың пайызы бағаға былай ауысады: 0–39 — «2», 40–64 — «3», 65–84 — «4», 85–100 — «5».
- Жұмыс мына тізбекпен құрылады: оқу мақсаты → критерий → тапсырма → дескрипторлар → балл.
БЖБ мен ТЖБ деген не
Қағидалар бойынша жиынтық бағалау 5–11 (12) сыныптарда бөлімдерді (ортақ тақырыптарды), оқу тоқсанын және оқу жылын зерделеу аяқталғаннан кейін өткізіледі. Осыдан екі жұмыс шығады:
- БЖБ — бөлім/ортақ тақырып бойынша жиынтық бағалау, бөлім өтілгеннен кейін;
- ТЖБ — тоқсан бойынша жиынтық бағалау, бүкіл тоқсанның материалы бойынша.
Үлгілік қағидалар — № 125 бұйрықтың 1-қосымшасы. Соңғы өзгерістерді ҚР Оқу-ағарту министрінің міндетін атқарушының 2026 жылғы 16 қыркүйектегі № 257-НҚ бұйрығы енгізді. Ол 2026 жылғы 1 қыркүйектен бастап туындаған құқықтық қатынастарға қолданылады, яғни осы оқу жылына түгел қатысты. Нақты не өзгергені — «БЖБ мен ТЖБ 2026–2027 оқу жылында: не өзгерді» мақаласында.
Оқу мақсаты, бағалау критерийі және меңгеру деңгейлері деген не екенін Білім алушылардың білімін бағалау өлшемшарттары (ҚР Білім және ғылым министрінің 2016 жылғы 21 қаңтардағы № 52 бұйрығы) айқындайды.
БЖБ мен ТЖБ-ның айырмашылығы
| БЖБ | ТЖБ | |
|---|---|---|
| Нені тексереді | Бөлімді не ортақ тақырыпты | Тоқсан материалын |
| Саны мен уақыты | Тоқсанына үш реттен аспайды, апталық жүктеме 1 сағат болса — екі реттен | Бір күнде үш ТЖБ-дан артық емес, тоқсанның соңғы оқу күні өткізілмейді |
| Ең жоғары балл | 7-ден 20-ға дейін | Қағидаларда белгіленбеген |
| Тоқсандық бағадағы үлесі | 25 % | 50 % |
| Дайындық | Түрі мен уақытын мұғалім таңдайды | Тапсырмалар әдістемелік бірлестікте талқыланады |
| Даулы балл | — | Педагогикалық кеңестің шешімімен модерация |
Бір пән бойынша БЖБ мен ТЖБ бір күнде өткізілмейді. Кейбір пәндерде — мысалы, «Музыка», «Дене шынықтыру», «Көркем еңбек» — олар мүлде жоқ: «есептелді» («есептелмеді») қойылады (толық тізім — Қағидалардың 16-тармағында).
Жұмыс неден тұрады
- Спецификация — жұмыстың сипаттамасы: қандай мақсаттарды тексереді, неше тапсырмадан тұрады, олардың түрі мен деңгейі қандай, қанша уақыт пен балл беріледі. Ы. Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясының 2025–2026 оқу жылына арналған әдістемелік нұсқау хатында ТЖБ балдары пәндер мен сыныптардың техникалық ерекшеліктеріне сәйкес белгіленеді делінген: ең жоғары балл пән мен сыныпқа қарай әртүрлі.
- Оқу мақсаттары — үлгілік оқу бағдарламасынан, ОМЖ-дағыдай кодымен. Тапсырмалар тек өтілген материалды қамтиды (Қағидалардың 19-тармағы).
- Бағалау критерийлері — нақты не бағаланатыны. № 52 бұйрықта олар «бағалау өлшемшарттары» деп аталады; жиынтық бағалауда бұл — балдарды қою өлшемшарттары.
- Ойлау дағдыларының деңгейі. № 52 бұйрық меңгеру деңгейлерін атайды: білу, түсіну, қолдану, талдау, жинақтау, бағалау, ал тілдік пәндерде — тыңдалым, айтылым, оқылым, жазылым. Академия үлгілерінде (мысалы, 5–9-сыныптардағы қазақ тілі бойынша ұсынымдарда) деңгей жұмыстың басында жазылады: «қолдану», «жоғары деңгей дағдылары».
- Тапсырмалар — түрін мұғалім таңдайды: бақылау, практикалық немесе шығармашылық жұмыс, жоба, эссе, диктант, мазмұндама, шығарма, тестілеу (9-тармақ).
- Дескрипторлар — білім алушының бақылауға болатын әрекеттері. Академияның «Білім алушылардың оқу тапсырмаларын жобалау және білім беру нәтижелерін бағалау» әдістемелік ұсынымында (2026) айырмашылығы былай: критерий «Не бағаланады?» деген сұраққа, дескриптор «Білім алушы не істеуі тиіс?» деген сұраққа жауап береді.
- Балл дескрипторларға қойылады. БЖБ-ның жалпы балы — 7-ден 20-ға дейін.
- Балл қою кестесі — дұрыс жауаптар, қабылданатын нұсқалар, жартылай балл шарттары және қорытынды. Ол бойынша жұмыстар бір нормамен тексеріледі.
БЖБ қалай құрастырылады: 8 қадам
- Бөлімнің мақсаттарын ОМЖ мен бағдарламадан алыңыз — тек өтілгенін. Тоқсанда төрт не одан көп бөлім болса, олар біріктіріледі (12-тармақ).
- Критерийлерді тұжырымдаңыз. Бір критерий — бір дағды.
- Деңгейін анықтаңыз. Тапсырма мақсаттағы әрекетті талап етуі тиіс: мақсат — салыстыру болса, мазмұндау оны тексермейді.
- Түрі мен уақытын таңдаңыз (9-тармақ). Тілдік пәндерде сөйлеу әрекетінің төрт түрі бағаланады; тыңдалым мен айтылым — бағалау жоспарланған аптадағы сабақтарда (21-тармақ).
- Тапсырмаларды құрастырыңыз — күрделілігі әртүрлі, шарты түсінікті.
- Дескрипторларды етістікпен жазыңыз: «есептейді», «салыстырады», «екі дерекке сүйеніп түсіндіреді».
- Балл қойыңыз: жиыны 7-ден 20-ға дейін. Түзетулер мен шарттың рәсімделуі есепке алынбайды, тәртібі үшін балл төмендетілмейді (10-тармақ).
- Балл қою кестесін жасап, жұмысты өзіңіз орындап шығыңыз.
ТЖБ да осылай құрастырылады, бірақ бүкіл тоқсанның мақсаттары бойынша. Өткізер алдында тапсырмалар әдістемелік бірлестікте талқыланады: мақсатқа сәйкестігі, көлемі, нұсқаулықтары, уақыты (21-тармақ).
Критерий мен дескриптор мысалы
Мысал шартты: нақты жұмыста мақсат пен оның коды бағдарламадан алынады. Математика, «Пайыздар» бөлімі. Мақсат — санның пайызын және пайызы бойынша санды табу.
- Сыныпта 25 оқушы бар, олардың 40 %-ы спортпен шұғылданады. Бұл неше оқушы?
- 12 дәптер — бумадағы дәптердің 30 %-ы. Бумада неше дәптер бар?
- Күртеше 20 000 теңге тұрды. Бағасын 10 %-ға көтеріп, кейін 10 %-ға төмендетті. Күртеше қазір қанша тұрады? Баға бұрынғы деңгейіне оралды ма? Түсіндіріңіз.
| Бағалау критерийі | № | Дескриптор: білім алушы… | Балл |
|---|---|---|---|
| Санның пайызын табады (қолдану) | 1 | 40 %-ды ондық бөлшекпен жазады | 1 |
| жауабын табады: 10 оқушы | 1 | ||
| Пайызы бойынша санды табады (қолдану) | 2 | 12 : 0,3 өрнегін құрады | 1 |
| жауабын табады: 40 дәптер | 1 | ||
| Бағаның өзгерісін талдайды (жоғары деңгей дағдылары) | 3 | көтерілген бағаны табады: 22 000 теңге | 1 |
| төмендетілген бағаны табады: 19 800 теңге | 1 | ||
| бастапқы бағамен салыстырады | 1 | ||
| түсіндіреді: екінші рет 10 % үлкенірек сомадан алынады | 1 | ||
| Барлығы | 8 |
Балл қою кестесінде 2-тапсырмаға ескерту жазған дұрыс: пропорция арқылы алынған дұрыс жауапқа толық балл қойылады.
Мұндай жобаны Telly (бұрынғы iTeacher) генераторы құрастырады: оқу мақсаттарыңызға сай тапсырмалар, «Білу және түсіну», «Қолдану» және «Жоғары деңгей дағдылары» деңгейлері, дескрипторлар және өзіңіз берген максимумға балл қою кестесі. Спецификацияны ол жасамайды, бағаны есептемейді. Пәндер мен сыныптар бойынша дайын жұмыстар — «Дайын БЖБ» және «Дайын ТЖБ» бөлімдерінде.
Мұндай жұмысты Telly құрастырады
Оқу мақсаттарыңызға сай тапсырмалар, ойлау дағдыларының деңгейлері, дескрипторлар және балл қою кестесі — бірден Word-та. Сынақ кезеңінде — үш БЖБ не ТЖБ, карта керек емес.
Балл бағаға қалай айналады
БЖБ мен ТЖБ балдары журналға қойылады. Бағаға тоқсанның қорытындысы ауыстырылады: формативтік бағалау — 25 %, БЖБ — 25 %, ТЖБ — 50 % (26 және 28-тармақтар). Шкала — Қағидаларға 1-қосымша:
| Балдың пайызы | Баға |
|---|---|
| 0–39 | «2», қанағаттанарлықсыз |
| 40–64 | «3», қанағаттанарлық |
| 65–84 | «4», жақсы |
| 85–100 | «5», өте жақсы |
Шартты мысал: формативтік бағалаудан 80 %, БЖБ-дан 70 % және ТЖБ-дан 60 % болса, 0,25 × 80 + 0,25 × 70 + 0,5 × 60 = 67,5 %, яғни «4». Өз балдарыңызды тоқсандық баға калькуляторына қойып көріңіз.
Жылдық баға тоқсандық бағалардың орташа арифметикалық мәні ретінде ең жақын бүтін санға дейін дөңгелектеніп қойылады (30-тармақ). Дәлелді себеппен қатыспаған білім алушы жұмысты жеке кесте бойынша жазады; тоқсан аяқталғанша тапсырмаса, журналға «уақытша аттестатталмаған» деген белгі қойылады (23-тармақ). Тоқсан қорытындысы БЖБ мен ТЖБ талдауында қаралады — бұл № 130 бұйрық бойынша тізбедегі құжат, ол туралы бөлек мақала бар.
Типтік қателер
Академияның сол ұсынымы мынадай қателерді атайды:
- Тапсырма мақсатқа сәйкес емес. Мақсат — талдау, ал тапсырма — мазмұндау.
- Өтілмеген материал тексеріледі. Тапсырманы бағдарламамен және өтілгенмен салыстырыңыз.
- Шарты екіұшты. Білім алушылар оны әртүрлі түсінеді.
- Тапсырмада жоқ әрекетке балл қойылады. Критерийді нақты орындалатын әрекетке сай жазу керек.
- Тек есте сақтау тексеріледі. Қолдануға, талдауға, қорытынды жасауға тапсырма жоқ.
- Дескриптор бұлыңғыр. «Жақсы түсіндіреді» дегенді тексеру мүмкін емес, «құбылыстың себебін екі дерекке сүйене отырып түсіндіреді» дегенді — болады.
Ал Қағидаларға қайшы келетіні: БЖБ-ның 7 балдан аз не 20 балдан көп болуы, тоқсанда үштен көп БЖБ, бір пән бойынша БЖБ мен ТЖБ-ны бір күнде өткізу, түзетулер не тәртіп үшін балл төмендету.
Жиі қойылатын сұрақтар
Бастауыш сыныпта БЖБ мен ТЖБ өткізіле ме? 2026–2027 оқу жылынан бастап — жоқ, тек 5–11 (12) сыныптарда. 2–4 сыныптарда бөлімнен кейін аралық бағалау өткізіледі, ал тоқсандық баға қорытынды бағалау бойынша қойылады — ол формативтік және аралық бағалаудан есептеледі.
Тоқсанда неше БЖБ өткізуге болады? Үш реттен аспайды; бөлім төрт не одан көп болса, олар біріктіріледі. Апталық жүктеме 1 сағат болса — екі реттен аспайды, ал баға жартыжылдыққа формативтік бағалау мен БЖБ бойынша қойылады.
БЖБ мен ТЖБ-да неше балл болуы керек? БЖБ — 7-ден 20 балға дейін. ТЖБ-ның ең жоғары балын Қағидалар белгілемейді: Академияның нұсқау хатына сәйкес ол пәндердің ерекшеліктеріне қарай белгіленеді.
ТЖБ балын бағаға қалай ауыстырады? ТЖБ үшін бөлек шкала жоқ: оның балдары тоқсандық қорытындының жартысын береді, формативтік бағалау мен БЖБ-мен бірге. Қорытынды пайыз 1-қосымшадағы шкала бойынша бағаға ауыстырылады.
Қағидаларды қайдан оқуға болады? «Әділет» порталында: Үлгілік қағидалар (қазақша), орысша және 2026 жылғы өзгерістер енгізілген № 257-НҚ бұйрық.